ฉลาก อย. ต้องมีอะไรบ้าง? เช็คลิสต์สำหรับ SME อาหาร

การดำเนินธุรกิจอาหารและเครื่องดื่มสำหรับผู้ประกอบการขนาดกลางและขนาดย่อม (SME) ไม่ได้มีเพียงแค่รสชาติที่อร่อยหรือบรรจุภัณฑ์ที่สวยงาม แต่ยังรวมถึงการปฏิบัติตามกฎหมายอย่างเคร่งครัด โดยเฉพาะเรื่องฉลากสินค้า การทราบว่า ฉลาก อย. ต้องมีอะไรบ้าง? เช็คลิสต์สำหรับ SME อาหาร จึงเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่ง เพราะฉลากไม่ได้เป็นเพียงสิ่งที่ให้ข้อมูลแก่ผู้บริโภค แต่ยังเป็นเครื่องหมายยืนยันความปลอดภัยและความน่าเชื่อถือของผลิตภัณฑ์ ซึ่งหากมีข้อผิดพลาดอาจนำไปสู่ปัญหาร้ายแรงทั้งทางกฎหมายและภาพลักษณ์ของแบรนด์ได้

• ฉลากอาหารที่ได้รับอนุญาตจาก อย. เป็นข้อบังคับทางกฎหมายที่ผู้ประกอบการ SME ต้องปฏิบัติตาม เพื่อสร้างมาตรฐานและความปลอดภัยให้กับผู้บริโภค
• องค์ประกอบบนฉลากมีความสำคัญทุกส่วน ตั้งแต่ชื่ออาหาร, เลขสารบบอาหาร 13 หลัก, ข้อมูลผู้ผลิต, ปริมาณสุทธิ, ส่วนประกอบ ไปจนถึงข้อมูลโภชนาการและวันหมดอายุ
• ข้อมูลโภชนาการแบบ GDA (Guideline Daily Amount) เป็นข้อกำหนดที่ต้องให้ความสำคัญ โดยเฉพาะหลังการบังคับใช้ประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับใหม่ เพื่อให้ผู้บริโภคตัดสินใจเลือกซื้อสินค้าได้อย่างเหมาะสม
• การออกแบบฉลากสินค้าให้ถูกต้องและครบถ้วนตั้งแต่แรก จะช่วยลดความเสี่ยงในการถูกเรียกคืนสินค้า การถูกปรับ หรือการดำเนินคดี ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อต้นทุนและชื่อเสียงของธุรกิจ

ความสำคัญของฉลาก อย. ต่อธุรกิจ SME อาหาร

สำหรับผู้ประกอบการ SME ในอุตสาหกรรมอาหารและเครื่องดื่ม ฉลากสินค้าที่ได้รับเครื่องหมาย อย. (สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา) ไม่ใช่เป็นเพียงกระดาษหรือสติกเกอร์ที่แปะอยู่บนบรรจุภัณฑ์ แต่เปรียบเสมือนใบเบิกทางที่สร้างความเชื่อมั่นให้กับผู้บริโภคและเปิดประตูสู่ช่องทางการตลาดที่กว้างขวางขึ้น ความสำคัญของฉลาก อย. สามารถสรุปได้ในหลายมิติ ตั้งแต่ด้านกฎหมายไปจนถึงการสร้างแบรนด์

ในมิติของกฎหมายอาหารและยา ฉลากที่ถูกต้องตามข้อกำหนดเป็นสิ่งยืนยันว่าผลิตภัณฑ์นั้นได้ผ่านกระบวนการตรวจสอบและได้รับการอนุญาตให้ผลิตและจัดจำหน่ายตามมาตรฐานที่กำหนด การมีข้อมูลครบถ้วนช่วยป้องกันปัญหาทางกฎหมายที่อาจเกิดขึ้น เช่น การถูกปรับ, การสั่งพักใช้ใบอนุญาต, หรือแม้กระทั่งการถูกดำเนินคดี ซึ่งล้วนเป็นความเสี่ยงที่ SME ควรหลีกเลี่ยง เพราะไม่เพียงแต่จะสร้างความเสียหายทางการเงิน แต่ยังทำลายความน่าเชื่อถือที่สั่งสมมา

ในมิติของผู้บริโภค ฉลากทำหน้าที่เป็นแหล่งข้อมูลสำคัญที่ช่วยในการตัดสินใจซื้อ ผู้บริโภคในปัจจุบันมีความใส่ใจในสุขภาพมากขึ้น พวกเขามองหาข้อมูลเกี่ยวกับส่วนประกอบ, ข้อมูลโภชนาการ, ข้อมูลสำหรับผู้แพ้อาหาร, และวันหมดอายุ เพื่อให้แน่ใจว่าผลิตภัณฑ์นั้นปลอดภัยและเหมาะสมกับตนเอง ฉลากที่ชัดเจนและครบถ้วนจึงเป็นการแสดงความรับผิดชอบและความโปร่งใสของผู้ผลิต ซึ่งนำไปสู่ความไว้วางใจและความภักดีต่อแบรนด์ในระยะยาว

ท้ายที่สุด ในมิติของการตลาดและการแข่งขัน การมีฉลาก อย. ที่ถูกต้องช่วยยกระดับผลิตภัณฑ์ให้สามารถวางจำหน่ายในช่องทางที่หลากหลายขึ้น เช่น ร้านค้าสะดวกซื้อ, ซูเปอร์มาร์เก็ต, หรือแม้กระทั่งการส่งออก ซึ่งล้วนแต่ต้องการสินค้าที่มีมาตรฐานและปฏิบัติตามกฎระเบียบอย่างเคร่งครัด ดังนั้น การลงทุนเวลาและทรัพยากรเพื่อให้ได้มาซึ่งฉลากที่สมบูรณ์จึงไม่ใช่ต้นทุนที่สูญเปล่า แต่เป็นการลงทุนเพื่อการเติบโตอย่างยั่งยืนของธุรกิจ

เจาะลึกองค์ประกอบสำคัญ: ฉลาก อย. ต้องมีอะไรบ้าง?

เพื่อให้ผู้ประกอบการ SME สามารถจัดทำฉลากสินค้าได้อย่างถูกต้องและเป็นไปตามข้อกำหนดของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) การทำความเข้าใจองค์ประกอบแต่ละส่วนอย่างละเอียดจึงเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่ง ซึ่งรายละเอียดที่จำเป็นต้องปรากฏบนฉลากผลิตภัณฑ์อาหาร มีดังต่อไปนี้

1. ชื่ออาหาร

ชื่ออาหารเป็นข้อมูลแรกที่ผู้บริโภคจะมองเห็นและใช้ในการระบุชนิดของผลิตภัณฑ์ กฎหมายกำหนดให้ต้องแสดงชื่ออาหารเป็นภาษาไทยอย่างชัดเจน อ่านง่าย และต้องสื่อถึงลักษณะของอาหารนั้นๆ อย่างตรงไปตรงมา เพื่อป้องกันความสับสนหรือความเข้าใจผิดของผู้บริโภค ชื่อที่ตั้งขึ้นต้องไม่เป็นการอวดอ้างสรรพคุณเกินจริง หรือทำให้เข้าใจว่าเป็นผลิตภัณฑ์ชนิดอื่น

สำหรับสินค้าบางประเภทมีข้อกำหนดเพิ่มเติม เช่น ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร จะต้องระบุข้อความว่า “ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร” ควบคู่ไปกับชื่อทางการค้าหรือชื่อเฉพาะของผลิตภัณฑ์ โดยต้องแสดงอย่างต่อเนื่องกันในแนวนอน เพื่อให้ผู้บริโภคทราบทันทีว่าเป็นสินค้าในกลุ่มใด การตั้งชื่อที่เหมาะสมและสอดคล้องกับชนิดของอาหารจึงเป็นด่านแรกของการสร้างความโปร่งใส

2. เลขสารบบอาหาร 13 หลัก (เลข อย.)

เลขสารบบอาหาร หรือที่เรียกกันทั่วไปว่า “เลข อย.” คือหัวใจสำคัญที่แสดงว่าผลิตภัณฑ์นั้นได้รับการอนุญาตจาก อย. แล้ว ประกอบด้วยตัวเลข 13 หลัก ซึ่งมีความหมายเฉพาะและสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ เลขชุดนี้จะต้องแสดงอยู่ในกรอบเครื่องหมาย อย. ที่มีสีของกรอบและพื้นหลังตัดกับสีของฉลากอย่างชัดเจน เพื่อให้สังเกตเห็นได้ง่าย

ขนาดของตัวเลขและตัวอักษรในกรอบ อย. จะต้องมีความสูงไม่น้อยกว่า 2 มิลลิเมตร เพื่อให้สามารถอ่านได้อย่างชัดเจน การแสดงเลข อย. เป็นการสร้างความเชื่อมั่นให้กับผู้บริโภคได้มากที่สุดว่าอาหารนั้นผ่านการพิจารณาด้านความปลอดภัยและมาตรฐานการผลิตมาแล้ว

3. ชื่อและที่ตั้งของผู้เกี่ยวข้อง (ผู้ผลิต/ผู้แบ่งบรรจุ/ผู้นำเข้า)

ข้อมูลส่วนนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) ในกรณีที่เกิดปัญหากับผลิตภัณฑ์ ฉลากจะต้องระบุชื่อและที่อยู่ของผู้ที่มีส่วนรับผิดชอบต่อสินค้านั้นๆ อย่างครบถ้วน

• กรณีผลิตในประเทศ: ต้องระบุชื่อเต็มและที่ตั้งของสำนักงานใหญ่ หรือสถานที่ผลิต หรือสถานที่แบ่งบรรจุ แล้วแต่กรณี
• กรณีนำเข้าจากต่างประเทศ: ต้องระบุชื่อและที่ตั้งของผู้นำเข้า และอาจระบุชื่อผู้ผลิตและประเทศผู้ผลิตด้วย

การแสดงข้อมูลนี้อย่างชัดเจนไม่เพียงแต่เป็นไปตามข้อกำหนดฉลากอาหาร แต่ยังเป็นการแสดงความรับผิดชอบของผู้ประกอบการต่อผลิตภัณฑ์ของตนเองอีกด้วย

4. ปริมาณสุทธิของอาหาร

ปริมาณสุทธิคือการบอกปริมาณของอาหารที่บรรจุอยู่ภายในภาชนะ โดยไม่รวมน้ำหนักของบรรจุภัณฑ์ ซึ่งเป็นข้อมูลพื้นฐานที่ผู้บริโภคใช้ในการเปรียบเทียบราคาและปริมาณกับสินค้าอื่นๆ การแสดงปริมาณสุทธิต้องใช้ระบบเมตริก และมีข้อกำหนดตามลักษณะของอาหาร ดังนี้

• อาหารที่เป็นของแข็ง: ระบุเป็นน้ำหนักสุทธิ เช่น กรัม (ก.), กิโลกรัม (กก.)
• อาหารที่เป็นของเหลว: ระบุเป็นปริมาตรสุทธิ เช่น มิลลิลิตร (มล.), ลิตร (ล.)
• อาหารลักษณะกึ่งแข็งกึ่งเหลว: สามารถระบุเป็นน้ำหนักสุทธิหรือปริมาตรสุทธิก็ได้ เช่น แยม, โยเกิร์ต

การระบุปริมาณสุทธิที่ถูกต้องและชัดเจนเป็นส่วนหนึ่งของการค้าที่โปร่งใสและเป็นธรรม

5. ส่วนประกอบสำคัญโดยประมาณ

ผู้บริโภคจำเป็นต้องทราบว่าอาหารที่กำลังจะรับประทานนั้นทำมาจากอะไรบ้าง กฎหมายจึงกำหนดให้ต้องแสดงรายการส่วนประกอบที่สำคัญ โดยเรียงลำดับจากปริมาณที่ใช้มากที่สุดไปหาน้อยที่สุด และระบุเป็นร้อยละของน้ำหนักโดยประมาณ การระบุข้อมูลส่วนนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งสำหรับผู้ที่มีข้อจำกัดด้านอาหารหรือมีอาการแพ้วัตถุดิบบางชนิด เช่น ถั่ว, นม, แป้งสาลี เป็นต้น

ในกรณีที่ฉลากมีพื้นที่จำกัดมากๆ (น้อยกว่า 35 ตารางเซนติเมตร) กฎหมายอาจอนุโลมให้แสดงเฉพาะข้อมูลที่จำเป็นอย่างยิ่ง แต่โดยทั่วไปแล้ว การแสดงรายการส่วนประกอบอย่างครบถ้วนถือเป็นมาตรฐานที่ควรปฏิบัติ

6. ข้อมูลสำคัญเพื่อความปลอดภัยของผู้บริโภค

ข้อมูลกลุ่มนี้เกี่ยวข้องโดยตรงกับความปลอดภัยในการบริโภคและการเก็บรักษาผลิตภัณฑ์ ประกอบด้วย

• วันที่ผลิต (MFG/Mfd.) และ วันที่ควรบริโภคก่อน/วันหมดอายุ (EXP/Exp. Date): เป็นข้อมูลที่ขาดไม่ได้ เพื่อให้ผู้บริโภคทราบถึงอายุของผลิตภัณฑ์และหลีกเลี่ยงการบริโภคสินค้าที่เสื่อมคุณภาพ
• คำแนะนำในการเก็บรักษา: เช่น “ควรเก็บในที่แห้งและเย็น” หรือ “หลังจากเปิดแล้วควรเก็บในตู้เย็น” เพื่อรักษาคุณภาพของอาหารให้ดีที่สุด
• วิธีปรุงเพื่อรับประทาน (ถ้ามี): สำหรับอาหารที่ต้องผ่านการปรุงก่อน เช่น บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป, อาหารแช่แข็ง
• คำเตือน (ถ้ามี): สำหรับผลิตภัณฑ์บางชนิดที่มีข้อควรระวังตามที่กฎหมายกำหนด เช่น อาหารสำหรับทารก หรือผลิตภัณฑ์ที่มีส่วนผสมที่อาจก่อให้เกิดอันตรายหากบริโภคไม่ถูกวิธี

7. ข้อมูลโภชนาการ (GDA และฉลากแบบเต็ม)

ข้อมูลโภชนาการกลายเป็นหนึ่งในองค์ประกอบที่สำคัญที่สุดบนฉลากอาหารในยุคปัจจุบัน โดยตามประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับล่าสุด (ฉบับที่ 445-448 พ.ศ. 2566) ซึ่งมีผลบังคับใช้อย่างเต็มรูปแบบตั้งแต่เดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2567 เป็นต้นมา ได้กำหนดรูปแบบการแสดงข้อมูลโภชนาการที่ชัดเจนขึ้น

• ฉลาก GDA (Guideline Daily Amount): หรือที่รู้จักกันในชื่อ “ฉลากหวาน มัน เค็ม” เป็นการแสดงข้อมูล พลังงาน, น้ำตาล, ไขมัน และโซเดียม ต่อหนึ่งหน่วยบรรจุภัณฑ์ ที่ด้านหน้าของฉลากอย่างชัดเจน เพื่อให้ผู้บริโภคเห็นข้อมูลสำคัญได้อย่างรวดเร็วและใช้ประกอบการตัดสินใจ
• ฉลากโภชนาการแบบเต็ม (Nutrition Facts): เป็นตารางที่แสดงข้อมูลสารอาหารต่างๆ อย่างละเอียด เช่น พลังงานทั้งหมด, ไขมันทั้งหมด, โคเลสเตอรอล, โปรตีน, คาร์โบไฮเดรต, ใยอาหาร, น้ำตาล, โซเดียม และวิตามิน/แร่ธาตุบางชนิด รูปแบบของกรอบข้อมูลโภชนาการต้องเป็นไปตามมาตรฐานที่ อย. กำหนด ห้ามดัดแปลงหรือใช้กรอบย่อโดยไม่ได้รับอนุญาต

นอกจากนี้ การกล่าวอ้างทางสุขภาพบนฉลาก เช่น “แคลเซียมสูง” หรือ “ไขมันต่ำ” จะต้องเป็นไปตามเงื่อนไขและได้รับการอนุญาตตามกฎหมายเท่านั้น ไม่สามารถกล่าวอ้างได้อย่างอิสระ

8. เครื่องหมายการค้าและสัญลักษณ์

นอกเหนือจากข้อมูลที่กฎหมายบังคับ ผู้ประกอบการสามารถแสดงเครื่องหมายการค้า (Trademark) หรือ ตราสินค้า (Brand) ของตนเองบนฉลากได้ เพื่อสร้างการจดจำและบ่งบอกเอกลักษณ์ของผลิตภัณฑ์ สามารถกำกับด้วยคำว่า “ตรา” หรือใช้สัญลักษณ์แทนได้ นอกจากนี้ยังสามารถใช้สัญลักษณ์ ® (Registered Trademark) สำหรับเครื่องหมายการค้าที่จดทะเบียนแล้ว หรือ ™ (Trademark) สำหรับเครื่องหมายการค้าที่ยังไม่ได้จดทะเบียนแต่มีการใช้งานแล้ว เพื่อเป็นการแสดงสิทธิ์ในทรัพย์สินทางปัญญา

ข้อควรระวังและคำแนะนำเพิ่มเติมสำหรับผู้ประกอบการ SME

การปฏิบัติตามกฎหมายอาหารและยาไม่ใช่เรื่องที่ทำครั้งเดียวแล้วจบ แต่เป็นกระบวนการที่ต้องมีการติดตามและปรับปรุงอยู่เสมอ ผู้ประกอบการ SME ควรให้ความสำคัญกับประเด็นต่างๆ ดังนี้ เพื่อลดความเสี่ยงและสร้างความได้เปรียบในการแข่งขัน

1. ติดตามกฎระเบียบที่เปลี่ยนแปลงเสมอ: กฎหมายและประกาศของกระทรวงสาธารณสุขมีการปรับปรุงให้ทันสมัยอยู่ตลอดเวลา ดังเช่นการเปลี่ยนแปลงเรื่องฉลากโภชนาการล่าสุด การติดตามข่าวสารจากเว็บไซต์ของ อย. หรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเป็นสิ่งจำเป็น เพื่อให้แน่ใจว่าการออกแบบฉลากสินค้าและข้อมูลที่แสดงนั้นสอดคล้องกับกฎหมายฉบับปัจจุบันเสมอ การเพิกเฉยต่อการเปลี่ยนแปลงอาจทำให้ฉลากที่เคยถูกต้องกลายเป็นฉลากที่ผิดกฎหมายได้

2. ความถูกต้องของข้อมูลสำคัญที่สุด: ข้อมูลทุกอย่างที่ปรากฏบนฉลากต้องเป็นความจริงและสามารถพิสูจน์ได้ ตั้งแต่สูตรส่วนประกอบ, ค่าทางโภชนาการ, ไปจนถึงที่ตั้งของโรงงานผลิต การให้ข้อมูลเท็จไม่เพียงแต่เป็นการหลอกลวงผู้บริโภค แต่ยังมีความผิดร้ายแรงตามกฎหมาย ซึ่งอาจนำไปสู่การเพิกถอนใบอนุญาตได้

3. การออกแบบฉลากที่อ่านง่ายและชัดเจน: แม้ว่าจะมีข้อมูลที่ต้องแสดงจำนวนมาก แต่การออกแบบและจัดวางองค์ประกอบต่างๆ บนฉลากควรคำนึงถึงความสะดวกในการอ่านของผู้บริโภคเป็นหลัก ควรเลือกใช้ขนาดและรูปแบบตัวอักษรที่ชัดเจน จัดหมวดหมู่ข้อมูลให้เป็นระเบียบ และใช้สีที่เหมาะสมเพื่อช่วยให้การอ่านข้อมูลง่ายขึ้น ฉลากที่รกและอ่านยากอาจทำให้ผู้บริโภครู้สึกไม่มั่นใจในผลิตภัณฑ์

4. ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ: สำหรับ SME ที่เพิ่งเริ่มต้นหรือไม่มีความเชี่ยวชาญด้านกฎหมายอาหารโดยตรง การขอคำปรึกษาจากหน่วยงานของรัฐ หรือใช้บริการจากบริษัทที่ปรึกษาที่เชี่ยวชาญด้านการขออนุญาต อย. และการออกแบบฉลากสินค้า ถือเป็นการลงทุนที่คุ้มค่า เพราะช่วยลดขั้นตอนที่ซับซ้อนและป้องกันความผิดพลาดที่อาจเกิดขึ้นได้ ช่วยให้ผู้ประกอบการสามารถมุ่งเน้นไปที่การพัฒนาผลิตภัณฑ์และการตลาดได้อย่างเต็มที่

บทสรุป: ฉลากที่ถูกต้องคือประตูสู่ความสำเร็จ

โดยสรุปแล้ว การจัดทำฉลากอาหารให้เป็นไปตามข้อกำหนดของ อย. เป็นมากกว่าภาระหน้าที่ทางกฎหมาย แต่เป็นองค์ประกอบพื้นฐานที่สะท้อนถึงมาตรฐาน, ความรับผิดชอบ, และความน่าเชื่อถือของแบรนด์ สำหรับผู้ประกอบการ SME การทำความเข้าใจอย่างถ่องแท้ว่า ฉลาก อย. ต้องมีอะไรบ้าง และปฏิบัติตามเช็คลิสต์ที่จำเป็นทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นชื่ออาหาร, เลขสารบบอาหาร 13 หลัก, ข้อมูลผู้ผลิต, ปริมาณ, ส่วนประกอบ, วันที่ผลิต/หมดอายุ, และโดยเฉพาะอย่างยิ่งข้อมูลโภชนาการตามประกาศฉบับใหม่ ถือเป็นกุญแจสำคัญในการสร้างความไว้วางใจจากผู้บริโภคและขยายโอกาสทางธุรกิจให้เติบโตอย่างมั่นคงและยั่งยืนในตลาดที่มีการแข่งขันสูง

การลงทุนในการออกแบบและพิมพ์ฉลากสินค้าให้ถูกต้องครบถ้วนตั้งแต่ต้น จะช่วยป้องกันปัญหาที่จะตามมาในระยะยาว และยังเป็นเครื่องมือสื่อสารที่ทรงพลังในการสร้างภาพลักษณ์ที่ดีให้กับแบรนด์ของคุณ

สำหรับผู้ประกอบการ SME ที่ต้องการความมั่นใจว่าฉลากสินค้าของคุณถูกต้องตามกฎหมายและมีความสวยงามโดดเด่น สามารถปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านการออกแบบและผลิตสื่อสิ่งพิมพ์ครบวงจรได้ที่ GIANT PRINT ซึ่งมีบริการออกแบบและผลิตสื่อสิ่งพิมพ์ทุกรูปแบบ ไม่ว่าจะเป็น ฉลากสินค้า, สติ๊กเกอร์, สกรีนแก้วกาแฟ, นามบัตร, บัตรสะสมแต้ม, เมนูอาหาร, และอื่นๆ อีกมากมาย ด้วยเครื่องพิมพ์มาตรฐานและวัสดุคุณภาพสูง พร้อมทีมงานมืออาชีพที่พร้อมให้คำแนะนำ เพื่อตอบโจทย์ธุรกิจของคุณได้อย่างสมบูรณ์แบบ

ติดต่อ สอบถามเพิ่มเติม

ที่อยู่: ห้างหุ้นส่วนจำกัด ไจแอนท์ ปริ้น 44 หมู่ 14 ถนน ศรีจันทร์ ตำบลบ้านเป็ด อำเภอเมืองขอนแก่น ขอนแก่น 40000

เบอร์โทรศัพท์: 082-2262660

Email: [email protected]

ติดตามเราได้ที่: FACEBOOK PAGE | LINE | TIKTOK